کلودنگ ادبی

آموزش زبان و ادبیات فارسی

باز تاب مسا ئل اجتماعی در ضرب المثل های مردم هرمزگا ن

باز تاب مسا ئل اجتماعی در ضرب المثل های مردم هرمزگا ن

سهراب سعیدی ( سرپرست دانشگاه پیام نور سیریک  هرمزگان)

چکیده : ضرب المثل های هر ملت نشان دهنده ی افکار و روحیات آن ملت و در واقع مبین حالات و ویژگی های خلقی درونی شان است ، تا جایی که محققان از این رهگذر می توانند به ویژگی های روحی و اخلاقی یک جامعه پی ببرند . ضرب المثل ها اگرچه جملاتی کوتاه هستند اما با مضامین پرمغز ، بلند و عمیق هستند که اغلب سینه به سینه نقل شده و از گذشته تا به امروز رسیده اند ، اثری که یک ضرب المثل دارد شاید ساعت ها سخن گفتن و نوشتن نداشته باشد .

کلید واژه : میناب ، ضرب المثل ،فرهنگ مردم ، اجتماع

مقدمه :   در همه ی زبان ها ، مجموعه سخنان کوتاه و حکمت آمیزی هست که آنها را ضرب المثل می گویند ، این ضرب المثل ها بیشتر حاصل تجربیات اعصار و قرون متوالی یک قوم  و یا الهامات و اشراقات شاعران بزرگ آنهاست . که غالبا در قالب شعر و یا نثر در آن قوم متبلور شده است . این مقاله  به بررسی مختصر بازتاب مسائل اجتماعی در ضرب المثل های  مردم  هرمزگان ( میناب ) می پردازد و از این رهگذر خصایص فرهنگی ، سیر تفکر و اندیشه و تحول زندگی مردم این استان هرمزگان را از گذشته های  دور تا امروز  دنبال می کند . به این منظور  ابتدا  تعریفی از ضرب المثل می آوریم و بعد دو تمثیل و سپس چند ضرب المثل را ذیل عنوان بندی موضوعی مرور می کنیم .

تعریف ارسال المثل :  مثل عبارت از یک مفهوم اخلاقی ست که در لفافه ی یک داستان توصیف شود . و امثال وحکم ، عصاره ی فرهنگ ملی و سرآمد حکمت باستانی است که در عبارتی موجز و به تعبیر حافظ « به لفظ اندک و معنی بسیار » آداب ، منش و فطرت یک ملت را نشان می دهد .ضرب المثل ها ، از دل جامعه برخاسته و لاجرم در دل گویشوران می نشیند . به همین دلیل ، یکی از آرایه های معنوی در ادب پارسی « ارسال المثل » یا « استعاره های تمثیلی » است و آن توسل شاعر یا نویسنده به امثال سائره یا کلمات قصاری ست که به سبب روانی الفاظ و روشنی مفاهیم و معانی ، در ذهن  مخاطبان خوش نشسته باشند و در گفتمان های گفتاری و نوشتاری به کار روند .

ـ یزد دورن ول گز دو نین  yazd duren vaLqaz dur nin   

معنی :  شهر یزد دور است  ولی درخت گز که دور نیست .

             گفته اند که در دوران گذشته شخصی در بین روستائیان لاف می زد که  پدرم به شهر  یزد سفر کرده  و در آنجا از روی صد درخت گز پریده است . حاضران گفتند برو پدرت را بیاور تا همان  کار را در اینجا انجام بدهد ؛ چرا که اگر شهر یزد دور است اما درخت گز که در دسترس  است .

این ضرب المثل در مقام پاسخ به افراد لاف زن و یاوه گو کاربرد دارد .

ـ اگه نمکه انگشتی بسه     ?aqa nemeka ?anqoŠti basa

معنی :  اگر نمک بود همان مقدار کمی که خوردم  کافی بود .

          گفته اند که شبی دزدی به  خانه ای  رفت و وسایل خانه را جمع کرد اما هنگامی  که قصد  رفتن کرد چشمش به گرد سفیدی افتاد ، نزدیک شد  و قدری چشید  تا بداند  چیست ، و چون دانست که نمک است هرچه را برداشته بود به جای خود برگرداند و گفت :  من نمک صاحب خانه را خورده ام  و نمک خورده او شده ام  ، پس جایز نیست  که چیزی از خانه او بدزدم .

جایگاه زن در ضرب المثل های هرمزگان

ـ * زنی خوبن که نون اکنت   /  آتش تو کودن  بون اکنت

zani  xoben ke non  ?akont âtŠ tu kudon bon ?akont

معنی : زنی خوب است که خودش در آتشدان ، آتش را روشن می کند  و نان می پزد .

مفهوم عامیانه : زن خانه دار خوب است .

ـ *  زن بیوه بکن که مال داره /   شب و نیمه شبی چنگال داره

zane bive bokon ke mâl dârad Šab o nime Šabi  canqal dârad

معنی : با زن بیوه ازدواج کن که مال و دارایی دارد  و در خانه اش همیشه ، چنگال (نوعی شیرینی ) هست .

مفهوم عامیانه : زن بیوه مال و تجربه دارد .

ـ  * دلم خوشن که زن بگم   / پاپتی دنبال سغم

delom xaŠen ke zane baqom pâpati donbale sayom

معنی :  به آن دل خوش کرده ام  که همسر ارباب  و شخص ثروتمندی هستم  ، اما با پای برهنه به دنبال سگ ها می دوم .

مفهوم عامیانه :  کسی را می گوید که در تصور دیگران خوشبخت است اما زندگی نابسامانی دارد .

جایگاه مرد  در ضرب المثل های  هرمزگان

ـ * مرد مگه خودی تجک ببوت mard maqa x odi teck babut   

معنی : انسان مگر خودش از کارش شرمنده باشد و پشیمان شود که با حرف و نصیحت خوب نمی شود .

مفهوم عامیانه :  کسی که خودش جوهره ی خوب شدن را نداشته باشد واز کارهای خود که برخلاف اجتماع و عرف است دست بر نمی دارد .

ـ *  مرد دو زنی شو تو مسجد اخووت . marde do zani Šeuve tu mascd ?axuvet

معنی : مردهایی که دو زن دارند ، شب ها در مسجد می خوابند .

مفهوم عامیانه : مردهایی که دو زن دارند همیشه سرگردانند .

ـ * مرد کور ا  خدا  دو چهم بشتری ناوا marde kur?a xodâ do cehm beŠteri nâvât 

معنی : انسانی که کور باشد از خداوند  دو چشم بیشتر نمی خواهد .

مفهوم عامیانه : انسان اگر قانع باشد  به اندازه ی نیاز  و احتیاج خود مسائل را طلب می کند .

ـ * مرد فخیر  ا  رو اشتر  سغی  اگنت . marde faxir ?e ru ?Štur sayi ?qent

معنی : مرد فقیر ، روی شتر هم که بنشیند ، سگ  او را گاز می گیرد .

مفهوم عامیانه : مرد فقیر بدشانس است .

جایگاه عروس در ضرب المثل های هرمزگان

ـ * گووه که ممی تعریفی بکنت  لایق دم بشکیشن

 quvoh ke momi tarifi bokont layeke dam       boŠki Šen

        معنی : دختری (عروس)  که مادرش از او تعریف و تمجید  کند ، لایق منزل پدرش است .

مفهوم عامیانه : با عروسی که مادرش از او تعریف می کند نباید  ازدواج کرد .

ـ * گووه ما خودی کورن بهنیشن  که خز لغتی زدی .

 

معنی : عروس ما خودش از اول کور بود  ولی بهانه آورده اند که لگد خر  چشم او را کور کرده است .

مفهوم عامیانه : دنبال بهانه جویی هستند و بیخود  گناه خود را گردن  دیگران می اندازند .

 ـ * هنو پی دومار خبری نین /  پی گووه  هویج اکوتید نن

معنی :  هنوز  در منزل داماد خبری نیست در منزل عروس هویج می کوبند .

مفهوم عامیانه : فامیل های عروس عجول  و دست پاچه هستند و کمی هم طمع کار .

 جایگاه  پسر و دختر در ضرب المثل های هرمزگان

ـ * هر جا که  دحتن ،  خونه ی ممی سوحتن

معنی : هرجایی که دختر است  خانه ی مادرش سوخته است .

مفهوم عامیانه : شوهر دادن  دخترها  کار سختی است .

ـ *  دحتی  که جونن  ا  براری  پیدان  .

معنی  : دختری که زیباست از برادرش معلوم می شود .

مفهوم عامیانه : در قدیم به علت اینکه  در میناب ، دیدن  دختر برای اتخاب همسر به همسری آسان نبوده ، گاه با دیدن برادرش  پی به زیبایی خواهرش می بردند .

ـ * اسب جون ا طویله  رد نابوت و دخت جون ا قبیله

معنی : اسب خوب را کسی نمی فروشد و دختر زیبا نیز در قبیله و فامیل خودشان خواهان دارد .

مفهوم عامیانه : اسب خوب و دختر زیبا ، خواهندگان زیادی دارد .

ـ * چوکن نه گازین ، ممون  نه خونه ی قاضین .

معنی : پسر بچه ها در حال بازی کردن  هستند  ولی  مادرهایشان در خانه ی قاضی .

مفهوم عامیانه : مادران  از نادانی  و بی توجهی پسران سوء استفاده می کنند .

ـ * چوک مدی یکی  ات دی همت دی

معنی : پسرهای محمد  را اگر یکی دیدی ، حساب کن همه ی آنها را دیده ای  .

مفهوم عامیانه : شباهت چیزی را می رساند .

جایگاه اصل و نسب در ضرب المثل های  هرمزگان

ـ * اگر اطلسی کنی ، کانی بپوشی که دخت گرگا فروشی .

معنی : اگر پیراهن اطلس و گرانبهایی بپوشی باز هم تو  دختر سبزی فروش هستی .

مفهوم عامیانه : اصل و نسب انسان به  خود او  وابسته است نه به لباسش .

برابر فارسی : اگر اطلس کنی کمخا بپوشی     همان سبد به سر ، سبزی فروشی

نظیر : اگر زری بپوشی ، اگر کمخا بپوشی ، همان کنگر فروشی

اشاره به عدم نجابت و اصالت خانوادگی دارد ، که با لباس و تغییر وضع ظاهری ترمیم نمی شود و مثال عربی است که : لا اصل له و لافصل « نه اصل و حسب و نسب درستی دارد  و نه زبان گویا و برنده »

ـ * اگه  کورن  که دحت ریسن

معنی : اگر نابیناست  ولی  دختر  آقا زاده است .

مفهوم عامیانه : دارای اصل و نسب است .

جایگاه کار کردن  در ضرب المثل های هرمزگان

ـ * بکن کار و مشو  محتاج خویشان    /  که  مردن به بود از طعن ایشان

معنی : برو کار کن  تا محتاج خویشاوندان نشوی ،  چراکه مردن بهتر از محتاج آنها بودن است .

مفهوم عامیانه : کار کردن بسیار خوب است .

ـ * وقت گرده چهمون کچلو پرده درده /  وقت کار و بارن  کچلو سر کنارن

معنی : تا نان وجود دارد ، چشمان  کچل دوخته به نان است  ولی  وقت کار که می رسد  کچل را نمی بینی .

مفهوم عامیانه : کچل فرد تن پرور و آسایش طلبی است  و اصلا کار نمی کند .

نمونه ای از ضرب المثل های رایج در هرمزگان

ـ * ا  دست  لولی  کس خرده  آهن ناچینت

معنی : از دست لولی  کسی خرده آهن جمع نمی کند .

مفهوم عامیانه :  از دست  فرد خسیس چیزی گیر آدم نمی آید .

ـ * تا باغ ثمری هه باغپون  دوری ا چرخت .

معنی : تا هنگامی که باغ میوه دارد باغبان  دورش می چرخد .

مفهوم عامیانه :  تا وقتی که  سود و منفعتی از جانب  تو به من می رسد  من دوست تو هستم .

ـ * ا نخورده  و نبرده  بگری   درد  گرده  .

معنی : هنوز چیزی نخورده  و لی کلیه  درد گرفته است  .

مفهوم عامیانه : هنوز کاری انجام نداده  ولی با مشکلات  زیادی روبرو شده است .

ـ * خار خوبن سر مغ خودی تیز ببوت .

معنی : چه خوب است که تیغ نخل به خودی  خود تیز باشد .

مفهوم عامیانه :  انسان باید  ذاتا جوهره ی چیزی را داشته باشد .

ـ * فلانی باری  بار  باغدارن

معنی : فلانی زحمتش به دوش دیگران است .

مفهوم عامیانه : فلانی همه ی کارهایش به عهده ی دیگران است و از  سختی آن خبر ندارد .

ـ * فلانی مثل  دار رکی پوشن

معنی : فلانی مانند چوب لباس ، رنگارنگ است .

مفهوم عامیانه : فلانی  خیلی  به سر وضع ظاهری اش می رسد و ادعای کلاس  دارد .

ـ * سغ کن سغ مم دادی

معنی : سگ کیه  ، سگ  مادر داد محمد

مفهوم عامیانه : کنایه از انسان بی قدر و منزلت است .

نتیجه گیری :

        هر مثلی را حکمتی است ودر آن منطقی نهفته است ، مثل ها به مثابه گنجینه هایی گرانبها و ارزشمند هستند که از نیاکان  باقی مانده است. ، مطالعه ضرب المثل ها به ما نشان می دهد که نیکان ما چگونه می اندیشیدند  و در خصوص رویدادهای مختلف چگونه فکر می کردند . ارزش های مثبت و منفی آن ها چگونه بوده وباورهای آنان نسبت به جامعه چگونه بوده است ؛ و مروری بر ادبیات شفاهی ما بویژه در حوزه ضرب المثل ها نشان می دهد که نیاکان ما نیز نسبت به این مقوله بسیار مهم ، صریح و ظریف عمل کرده اند ، و ضرب المثل های متنوع و زیبایی که هر کدام از آن ها دنیایی از تجربه را در دل خود پنهان داشته اند را به طور بسیار ماهرانه به نسل های بعد منتقل کرده اند.

منابع و مآخذ :

ـ امثال و حکم دهخدا ،

ـ  فرهنگ مردم میناب ؛ سهراب سعیدی ، تهران ، ائلشن ، 1386

ـ فنون بلاغت و صناعات ادبی ، جلال همایی ، تهران ، علمی ، 1342

ـ  ماهنامه حافظ ،ارسال و مثل در شعر و ادب فارسی، مقاله پرفسور سید حسن امین، شماره 66، ص 32 ، 1388

 

+ نوشته شده در  سه شنبه پنجم بهمن 1389ساعت 7:22  توسط گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی هرمزگان  |